است كه بديشان كتاب داده شده ؛ و دوم آن‌كه مقصود خود كسانى است كه بديشان كتاب داده شده است ؛ چرا كه آنان در پيروى از كتاب همانند فرزندان كتاب تلقى مىشوند . در عبارت حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ نيز دو تفسير وجود دارد : يكى اين‌كه تا زمانى كه جزيه را پرداخت كنند ؛ و دوم اين‌كه آن را عهده‌دار شوند ؛ زيرا با عهده‌دار شدن جزيه از سوى آنان ، بايد از ادامهء پيكار بر ضدشان دست كشيد . درباره الْجِزْيَةَ هم دو تفسير است : يكى آن‌كه اين نام از نام‌هاى مجمل است كه تا دربارهء آن بيانى نرسد ، مقصود از آن را نمىدانيم ؛ و دوم آن‌كه اين نام از نام‌هاى عامى است كه بايد بر همان كه دارد باقى گذارده و شمول داده شود ، مگر دربارهء آنچه به دليلى تخصيص خورده است . در مورد عَنْ يَدٍ هم دو تفسير وجود دارد : يكى آن‌كه اين جزيه را از سر دارايى و توانمندى بدهند ؛ و دوم آن‌كه معتقد باشند ما در ستاندن اين جزيه از ايشان بر آن‌ها قدرت و استيلا داريم . دربارهء وَ هُمْ صاغِرُونَ نيز دو تفسير محتمل است : يكى آن‌كه مقصود خوار و زبون بودن آن‌هاست ؛ و دوم آن‌كه بايد احكام اسلام بر آن‌ها جريان يابد . به هرروى ، بر زمامدار مسلمانان واجب است جزيه را بر هريك از افراد اهل كتاب كه به ذمه درمىآيند وضع كند تا به ازاى آن در دارالاسلام باقى گذارده شوند . با پرداخت جزيه از سوى آنان ، فرمانرواى مسلمانان به دو وظيفه در قبال آن‌ها پايبند مىشود : نخست بازداشتن تعرض از ايشان ؛ و دوم حمايت و دفاع از آن‌ها ، تا به اين توقف از تعرض امان يابند و به حمايت و دفاع نيز محفوظ داشته شوند ، نافع از ابن عمر نقل كرده كه گفته است : آخرين سخنى كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و إله بر زبان آورد اين بود كه فرمود : « مرا در تعهدم پاس بداريد » « 1 » .

--> ( 1 ) . « احفظونى فى ذمتى » . متنى كه ماوردى نقل كرده چنين است ، اما آنچه بيشتر در منابع ديدم عبارت‌هاى « احفظونى فى اصحابى » ، « فى الانصار » ، « فى اختانى » ، « فى قرابتى » ، « فى العرب » ، « فى اصحابى و ابنائهم و ابناء ابنائهم » ، « فى هذا الحى من انصار » يا « فى العباس » است . براى نمونه بنگريد به : طبرى ، تفسير الطبرى ، ج 25 ، ص 24 ؛ حاكم ، المستدرك على الصحيحين ، ج 1 ، ص 199 و ج 4 ، ص 98 ؛ هيثمى ، مجمع الزوائد ، ج 5 ، ص 194 ، ج 9 ، ص 157 و ج 10 ، ص 15 و 16 ؛ كنانى ، مصباح الزجاجه ، ج 3 ، ص 53 ؛ ابن ماجه ، سنن ابن ماجه ، ج 2 ، ص 291 ؛ طبرانى ، المعجم الاوسط ، ج 4 ، ص 283 ؛ همو ، المعجم الصغير ، ج 1 ، ص 344 ؛ همو ، المعجم الكبير ، ج 6 ، ص 33 و 104 و ج 17 ، ص 12 و 369 ؛ ابو بكر شيبانى ، الآحاد و المثانى ، ج 3 ، ص 353 و ج 4 ، ص 221 ؛ بيهقى ، شعب الايمان ، ج 2 ، ص 190 ؛ ديلمى ، الفردوس ، ج 5 ، ص 285 ؛ مناوى ، فيض القدير ، ج 1 ، ص 197 ؛ ابن حنبل ، فضائل الصحابه ، ج 1 ، ص 412 و ج 2 ، ص 944 - م .